• Leagan inphriontáilte

Ar ais chuig na billeogaí eolas

Bileog Uimh 9: Uachtanna agus Oidhreacht

Sa bhileog seo ciallaíonn an téarma ‘céile’ fear céile nó bean chéile i bpósadh.

Uacht a dhéanamh

Conas is féidir liom a bheith cinnte, i ndiaidh dom bás a fháil, go gcomhlíonfar mo thoil?
Is féidir le duine a dhéanann uacht bhailí a chinntiú go rachaidh a (h)eastát, faoi réir theorainneacha áirithe, chuig an duine nó na daoine a bheidh ainmnithe san uacht.

Tagraíonn an focal ‘eastát’ do na sócmhainní atá i seilbh an duine sin ag am a b(h)áis, mar shampla, réadmhaoin, sealúchais agus airgead.

Cad a tharlóidh sa chás nach ndéanaim uacht bhailí?
Sa chás ina bhfaigheann tú bás gan uacht bhailí a bheith déanta agat, roinnfear d’eastát de réir rialacha atá leagtha síos i reachtaíocht.

An bhfuil aoisteorainn i gceist le haghaidh uacht a dhéanamh?
Ní mór duit a bheith os cionn ocht mbliana déag d’aois.

An féidir le duine a bhfuil mí-eagar meabhrach ag gabháil dó/di, mar shampla, néaltrú, uacht a dhéanamh?
Ní mór duit a bheith slánmheabhrach chun uacht bhailí a dhéanamh.

An bhfuil aon riachtanas eile ann le haghaidh uacht a dhéanamh?
Ní mór ceanglais fhoirmiúla áirithe a shásamh chomh maith, mar shampla, an ceanglas maidir le finnéithe le huacht. Ós rud é gur deacair uacht a cheartú i ndiaidh duit bás a fháil moltar go láidir duit dul i gcomhairle le haturnae chun d’uacht a dhréachtú duit.

Ionadaithe pearsanta

Cé atá freagrach as uacht a láimhseáil thar ceann an éagaigh?

> Tugann ionadaithe pearsanta éifeacht d’Uacht nó roinneann siad eastát duine a fuair bás gan uacht bhailí a dhéanamh.
> Ní mór do na hionadaithe pearsanta deonú ionadaíochta a fháil roimh dóibh déileáil le heastát.
> I gcás ina bhfuil uacht ann, faightear Deonú Probháide.
> Sa chás nach bhfuil aon uacht ann, faightear Deonú Litreacha Riaracháin.

Má tá Uacht ann, ceaptar an tIonadaí Pearsanta lena (h)ainmnithe san uacht mar sheiceadóir. Má tá díthiomnacht i gceist (gan uacht ann) is dóchúil go nglacfaidh an tIonadaí Pearsanta freagracht as ós rud é gur céile an éagaigh é/í nó go bhfuil sé nó sí ar dhuine de na neasghaolta. Tugtar Riarthóir ar an Ionadaí Pearsanta nár ceapadh san Uacht.

Is é atá i gceist le deonú probháide nuair a bhíonn Uacht déanta agus nuair a dhéanann an Seiceadóir nó an tAturnae atá ag obair thar ceann an tSeiceadóra iarratas chuig an Oifig Phrobháide le haghaidh Deonú Probháide. Beifear ábalta eastát (sócmhainní) an éagaigh a dháileadh de réir a (h)Uachta.

Cearta céilí/ páirtithe sibhialta

An bhfuil ceart ar bith ag duine pósta nó ag páirtí sibhialta sciar a fháil in eastát a c(h)éile/ p(h)áirtí sibhialta?
I gcoitinne, tá ceart dlíthiúil ag duine scair a bheith aige nó aici in eastát a c(h)éile/a p(h)áirtí sibhialta éagtha.

An bhfuil ceart ar bith ag céile/ páirtí sibhialta sa chás go bhfuil uacht bhailí ann?
Nuair a fhaigheann duine bás gan uacht bhailí a dhéanamh, tá ceart dlíthiúil ag a c(h)éile/p(h)áirtí sibhialta i leith na nithe seo a leanas:

> leath den eastát, mura bhfuil leanaí ann; nó
> aon trian den eastát, má tá leanaí ann.

> ní mór don ionadaí pearsanta an ceart sin a chur in iúl don chéile; agus
> ní mór an rogha sin a dhéanamh laistigh de shé mhí ón uair a chuireann na hionadaithe pearsanta an ceart in iúl don chéile/don pháirtí sibhialta, nó
> laistigh de bhliain amháin ó dheonú probháide, cibé ceann acu is déanaí.

> an t-eastát iomlán mura bhfuil aon leanaí ann; nó
> dhá thrian den eastát, má tá leanaí ann.

> I gcoitinne, ní bhíonn ceart uathoibríoch ag leanbh sciar a bheith aige nó aici in eastát a t(h)uismitheora sa chás ina bhfuair an tuismitheoir sin bás agus uacht bhailí déanta aige nó aici.
> Féadfaidh an Ard-Chúirt sciar d'eastát an tuismitheora a dheonú ar leanbh, áfach, sa chás ina gcinneann sí maidir leis an tuismitheoir "gur loic sé ina dhualgas morálta soláthar cuí a dhéanamh don leanbh de réir a acmhainne”. Ní mór iarratas den chineál sin a dhéanamh san Ard-Chúirt laistigh de shé mhí ó dháta deonaithe na probháide.
> Ní gá do leanbh a dhéanann iarratas den chineál sin a bheith faoi bhun ocht mbliana déag d'aois ná a bheith i gcleithiúnas ar an tuismitheoir ó thaobh airgid de.

> agus ordú idirscartha bhreithiúnaigh á dhéanamh, féadfaidh an chúirt ordú a dhéanamh lena gcuirtear ar ceal ceart dlíthiúil na gcéilí teacht in oidhreacht ó eastát a chéile.
> Ní mór don chúirt a bheith sásta go bhfuil foráil leordhóthanach agus réasúnach déanta do chéile sula gcuirfidh sí a c(h)earta ar ceal.
> Mura n-ordóidh an chúirt a mhalairt, áfach, tá imthosca áirithe ann inar féidir le duine iarratas a dhéanamh chuig an gcúirt ar sciar d'eastát a c(h)éile. Ní mór iarratais den chineál sin a dhéanamh laistigh de shé mhí ón deonú probháide nó ó dheonú litreacha riaracháin maidir leis an eastát sin;

> Braithfidh méid na cánach atá iníoctha ar an gcaidreamh a bhí idir an t-éagach agus an duine a bhain sochar as a (h)eastát agus ar luach na hoidhreachta.
> Tá díolúintí áirithe ann maidir leis an gceanglas i leith cáin a íoc, mar shampla, níl aon cháin iníoctha faoi láthair ar oidhreachtaí idir céilí nó iarchéilí.
> Ní mór aon cháin atá iníoctha a íoc laistigh de thréimhse shonrach.
> Féadfaidh céile marthanach sochar a bhaint as roinnt díolúintí agus faoisimh chánach.
> Athraíonn na catagóirí díolúine agus faoisimh agus na méideanna ó am go ham.
> Tá mionsonraí ar fáil ó na Coimisinéirí Ioncaim.